Озиқ-овқат хавфсизлиги: Унинг моҳияти нимада?
Ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар озиқ-овқат етиштириш борасида олиб бораётган самарали фаолиятга қарамасдан, озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши аҳоли сони ўсишидан орқада қолмоқда, бу эса қишлоқ хўжалигини ривожлантириш учун етарли шароит мавжуд бўлмаган мамлакатларда муаммо тобора чуқурлашиб бораётганини кўрсатмоқда.
Ер юзида аҳоли сонининг ўсиши, иқтисодий тангликлар, глобал иқлим шароитининг ўзгариши ва бошқа омиллар сабабли инсониятнинг озиқ-овқат маҳсулотларига талабини қондириш тобора қийинлашмоқда.
БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти ҳамда Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, ҳозирги вақтда дунёда 840 миллион дан ортиқ киши, яъни деярли ҳар 8 одамнинг бири тўйиб овқатланмаяпти.
Энг сўнгги тадқиқотлар эса сайёра аҳолисининг 30 фоизидан зиёди тўйиб овқатланмаслик оқибатида энг асосий микроэлемент ва витаминлар етишмаслиги муаммосидан азият чекаётганлигини, 52 мамлакатда очликнинг «жиддий», «хавотирли» ва «фавқулодда жиддий» даражалари қайд этилганини кўрсатмоқда.
Бунинг оқибатида дунёдаги 160 миллиондан ортиқ болада бўй ўсиши, жисмоний ва интеллектуал ривожланиш билан боғлиқ жиддий камчиликлар кузатилмоқда. Кейинги уч йилда эса ушбу кўрсаткичларнинг салбий томонга ўзгараётгани қайд этилмоқда. Ўзбекистонда сўнгги йилларда озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш соҳасида жуда катта ютуқлар қўлга киритилди, жумладан, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг ишлаб чиқариш ҳажми икки баробар ортди.
Мамлакатимизда озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий ҳолатини барқарор ривожлантириш, фуқароларнинг соғлиғи ва ҳаётини яхшилаш, мамлакат мустақиллигини барқарор сақлашнинг асосий йўналишларидан бирига айланди.
Мазкур йўналишда республикамизда аҳолини сифатли озиқ-овқат маҳсулотлари билан барқарор таъминлаш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштирувчиларни қўллаб-қувватлаш бўйича стратегик жиҳатдан мақсадли ҳамда изчил чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.
Мамлакатимизда йилига 20 миллион тоннадан ортиқ мева-сабзавот маҳсулотлари етиштирилади. Сўнгги йилларда 800 минг тонна қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сақлаш сиғимларига эга бўлинди. Бироқ бу эндиликда эҳтиёжимизга камлик қилади. Агар ишлаб чиқарган маҳсулотларни сақлаш камида 10 фоизга етказилса, халқимизни йил давомида бир маромдаги нархларбоп озиқ-овқат билан таъминлаш имконияти пайдо бўлади.
Озиқ-овқат хавфсизлигини ҳал этишда бир қатор қийинчиликлар мавжудлигига қарамай, мамлакатимизда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмини ҳам миқдор, ҳам сифат жиҳатдан мунтазам ошириб бориш ва шу орқали озиқ-овқат таъминотини мустаҳкамлаш борасида салмоқли натижалар қўлга киритилмоқда.
Хусусан, 2023 йилда белгиланган кўрсаткичларга эришиш мақсадида 4 миллион гектар (+358 минг гектар), шундан 2,5 миллион гектар асосий, 214 минг гектар боғ-ток қатор ораси, 424 минг гектар лалми ва 903 минг гектар такрорий майдонларда озиқ-овқат маҳсулотларини етиштириш белгиланган.
Мазкур майдонлардан 8,1 миллион тонна бошоқли дон, 528 минг тонна шоли, 579 минг тонна дуккакли, 345 минг тонна мойли ўсимликлар, 12,2 миллион тн сабзавот, 2,5 миллион тонна полиз, 4,1 миллион тонна картошка, 3,1 миллион тонна мева ва 2 миллион тн узум етиштирилиши прогноз қилинди.
Шунингдек, ҳудудларда дала четларига 71 минг фермер хўжаликлари томонидан жами 59 минг гектар, шундан 35 минг гектар 121 миллион дона тут, ток, терак, мевали кўчатлар ҳамда 24 мингга гектар полиз, сабзавот ва бошқа турдаги қишлоқ хўжалиги экинларини экиш ишлари якунланди.
Чорвачилик тармоқларини ривожлантириш бўйича тизимли ишлар натижасида йил якунига қадар қорамоллар сони 14,4 миллион бошга, қўй-эчкилар 24,3 миллион бошга етказилиб, 2,9 миллион тонна гўшт (тирик вазнда), 12,2 миллион тонна сут, 9 миллиард дона тухум, 650 минг тонна балиқ ва 31 минг тонна асал ишлаб чиқариш прогноз қилинган.
Жорий йилнинг январь-май ойларида қорамоллар сони 13,5 миллион бошга, қўй-эчкилар 23,2 миллион бошга (103 фоиз) ва паррандалар бош сони 89 миллион бошга (102,6 фоиз) етказилди, 946 минг тонна (104,1 фоиз) гўшт (тирик вазнда), 3,7 миллион тонна (104 фоиз) сут, 20 минг тонна балиқ ва 2,4 миллиард дона (104 фоиз) тухум етиштирилди.
Озиқ-овқат саноати бўйича: республикада озиқ-овқат саноатида
22 мингдан ортиқ турли мулкчилик шаклидаги (1404 та мева-сабзавотни қайта ишлаш, 1069 та гўшт, 1607 та сутни қайта ишлаш ва 18300 тадан ортиқ бошқа) озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш корхоналари фаолият кўрсатмоқда.
Мазкур корхоналар билан 2023 йилда жами 75,5 триллион сўмлик (ўтган йилга нисбатан 116,2 фоиз) озиқ-овқат саноат маҳсулотларини ишлаб чиқариш белгилаб олинди.
Мамлакатимиз ўзининг озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш билан бирга, мева-сабзавот ва бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини экспорт қилиш орқали хорижий давлатларнинг озиқ-овқат таъминотига муносиб ҳисса қўшаётгани халқаро ҳамжамият томонидан эътироф этилмоқда. Жумладан, БМТ “Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (ФАО)”