Bolsheviklar siyosati yoki qo‘y terisini yopingan bo‘rilar
Turkiston Muxtoriyati va uning taqdiriga samarqandlik ziyoli Hoji Muin ham befarq qaramadi.
“Har ehtimolga qarshi hozirlik...”
Hoji Muin “Namoyishlar to‘g‘risida” maqolasida (“Hurriyat” gazetasi 1917 yil 16 dekabr), Turkiston muxtoriyatini qo‘llab-quvvatlab namoyishlar o‘tkaziladi, lekin Samarqand ziyolilari sukut saqlaydi. Bu jimligi Hoji Muinga ma’qul kelmaydi. Muallif sababini taxmin qilib ko‘radi: “1. Qo‘rqoqlik. 2. “Muxtoriyat”ning fahmiga bormaslik. 3. “Muxtoriyat”ning vujudga chiqishiga ishonmaslik”. Hoji Muinning o‘zi esa yangi hodisaga, hurriyatga, muxtoriyatga chin yurakdan ishonadi. Shu bois yozadi: “...Bu kun Turkiston musulmonlari “Muxtoriyat”ga molik bo‘ldilar. Mundan so‘ngra “Muxtoriyat” bilan birga yasharlar va ushbu yo‘lda o‘z mol va jonlarini ham ayamaslar. Yashasin Turkiston Muxtoriyati!”.
Muxtoriyat e’loni, turkistonliklarning o‘z huquqlariga ega bo‘lishi, o‘z yerlariga o‘zlari hokim bo‘lishlari – bu ijtimoiy-siyosiy hayotdagi umidli o‘zgarish himoyaga muhtoj edi. Chunki hukumat boshiga kelgan bolsheviklar o‘z hukmronligi uchun turli kuchlarini ishga solib maydonga chiqishlari aniq edi. Hoji Muin zamonasidagi bu hodisaga ham o‘z vaqtida, aynan Muxtoriyat yashab turgan kunlarda munosabat bildirib, “Bolsheviklar va biz” degan (“Hurriyat” gazetasi, 1918 yil 9 yanvar) maqola yozdi. Xavf bolsheviklarda. “Bolsheviklar ish boshig‘a o‘tirib olgan kunlarda “Biz kichik mallatlarga tamoman hurriyat va istiqlol beramiz!” deb xitobnomalar vositasi-la va’da qilgan bo‘lsalar ham bu quruq so‘zlar qog‘oz ustidagina qoldi. Bular hozirgacha hech bir millatning muxtoriyat va istiqlolini tasdiq etmadilar, balki, bil’aks, shunday muxtoriyat va istiqloliyat e’lon etgan millatlarga to‘p va pulemyot bilan muqobala etdilar va etmakdadirlar”.
Bolsheviklarning asosiy fikri “ishchi va dehqon”lar diktaturasini o‘rnatish bahonasida oddiy xalq orasiga kirib, ularning ko‘nglini topish bo‘ldi. Ammo mohiyatiga ko‘ra chorizmning siyosati nomi o‘zgargan ravishda davom etdi.
“95 prosenti musulmon bo‘lgan ulug‘ Turkiston o‘lkasida ham bolsheviklar o‘z so‘zlarini o‘tkazmak va buzuq maslaklarini tatbiq etmak uchun qo‘llaridan kelgan chora va tadbirlarga kirishmoqdadirlar”. Bolsheviklar o‘z maqsadlariga erishish yo‘lida turli ixtiloflar o‘ylab topishi, kutilmagan fitnalar uyushtirishi mumkin. Bu hodisani juda ko‘plab ziyolilar qatori Hoji Muin yurak-yurakdan sezib turdi. Bolshevik balosi xavfli, u sukutni maqsad qilgan emas. O‘z ijtimoiy-siyosiy maslagi-mavqeini mustahkamlash, ozodlik orzusidagi millatlarni qayta iskanjaga olish va qayta kishanlash niyatida edi ular. Hoji Muin yozadi: “Har holda bolsheviklar tek turmaslar. Biror bahona topib, bizning tinchligimizni buzarlar, deb gumon qilamiz. Chunki bularning chin muddaolari hanuz hosil bo‘lgan emasdir. Shuning uchun bizlarga kerakkim, bu to‘g‘rida har ehtimolga qarshi hozirlik ko‘raylik. Tamom birlik bilan kuch yig‘aylik. O‘z hurriyat va muxtoriyatimizni saqlamoq uchun mol va jonimizni fido etmakka hozir bo‘lib turaylik”.
Davr va zamon yo‘rig‘idagi hodisalarga guvoh bo‘lgan Hoji Muinning bezovtaligi bejiz emas. To‘g‘ri, hurriyat qo‘lga kiritildi, Muxtoriyat e’lon qilindi. Ammo u xavf ostida, dushman Muxtoriyat tinchligini buzishi, Muxtoriyat binosini barbod etishi, Muxtoriyat navniholini sindirib, parcha-parcha qilishi mumkin. Demak, ixtiloflarga barham berib, kuchlarni birlashtirish, dushmanga qarshi hozirlik ko‘rish lozim.
Afsuslar bo‘lsinki, oradan bir oylar o‘tib, Hoji Muinni bezovta etgan o‘sha notinchlik, zo‘ravonlik, adolatsizlik sodir bo‘ldi. Erk qo‘ldan ketdi, Muxtoriyat qonga botirildi. Qo‘qonga doshnoqchilar tashlandi. Qishloqlar yondirildi, tinch aholi qirg‘in qilindi. Qo‘qon shahri to‘pga tutildi. Muxtoriyat mahv bo‘ldi. Muxtoriyatni qonga botirish (1918 yil, 7 fevral) – bu bolsheviklar siyosati, ularning mustamlakachilik siyosatidan, quyuq va’dalar bilan birga qo‘y terisini yopingan bo‘rilarning ishidan boshqa narsa emas edi.
“Afsusnoma”
“Turkiston muxtoriyati”ning qonga botirilgan o‘sha ayanchli kunlar fojialarini tavsiflab, Karimbek Kamiy “Al-izoh” jurnalining 1918 yil 21 mart sonida “Afsusnoma (Ho‘qand fojiasina)” degan o‘n bir bandli she’r bitdi.
“Voy, yuz voyki, Farg‘ona xarob o‘ldi, darig‘,
Zulm o‘qi birla bu kun gardi turob o‘ldi, darig‘,
Bu musibatdin ulus chashmi purob o‘ldi, darig‘,
Ham bari katta-kichik bag‘ri kabob o‘ldi, darig‘,
Shahr obod erdi chun dashti sarob o‘ldi, darig‘”.
Oxirida “Shahri obod edi Ho‘qand, xarob o‘ldi, darig‘”, deb yozdi. Holbuki, she’r bitilgan palla Navro‘z kunlari edi. Yangi kun nafasi, bahor faslining havosi hech kimga tatimadi.
“Ho‘qand fojiasi” ko‘plab turkistonliklar qalbini iztirobga soldi. Bu joydagi xunrezliklar xususida B.Qosimov yozadi: “19-20 fevralda Qo‘qon va uning atrofi Turkiston harbiy komissari Ye.Penfilev buyrug‘i bilan ozodlik va inqilob shiorlari ostida qonga botiriladi. Ayrim manbalarga ko‘ra, shahar uch kun yongan. 10 mingdan ortiq turkistonlik o‘rdirilgan. Siyosat uchun Farg‘ona vodiysidagi 180 ta qishloqqa o‘t qo‘yilgan. Yerli xalqdan Marg‘ilonda 7000, Andijonda 6000, Namanganda 2000, Bo‘zqo‘rg‘on va Qo‘qonqishloqda 45000 ga yaqin kishi o‘ldirilgan”.
Bu fojia tinch aholini qon yig‘latdi. Qishloqlarning xaroblari bir necha yil kultepa sifatida o‘tgan-ketganning yuragiga vahima soldi. Safarga chiqqan shoir Cho‘lpon bu vahshoniy manzaralarni yo‘l xotiralarida yozdi.
“Ey go‘zal Farg‘ona...”
Darvoqe, Cho‘lpon “Ozod Turk bayrami” she’rini Turkiston Muxtoriyati munosabati bilan yozgan edi.
“Ko‘z oching, boqing har yon!
Qardoshlar, qanday zamon!
Shodlikka to‘ldi jahon!
Fido bu kunlarga jon!
Naqorat:
Turkistonlik – shonimiz, turonlik – unvonimiz,
Vatan – bizning jonimiz, fido o‘lsun qonimiz!..
Muxtoriyat olindi,
Ishlar yo‘lga solindi,
Milliy marshlar cholindi,
Dushman o‘rtansun endi!...
Turk beshigi – Turkiston!
Yeri oltun, tog‘lari kon!
Bolalari qahramon!
Vatan uchun berur jon.
Naqorat:
Turkistonlik – shonimiz, turonlik – unvonimiz,
Vatan – bizning jonimiz, fido o‘lsun qonimiz!”
Tabiiyki, Cho‘lponlar Muxtoriyatdan umidvor edi. Ammo bolsheviklar hukmronlik davri boshlangach, yuqorida aytilganidek, badiiy adabiyotda Muxtoriyat qo‘ldan ketganiga achinish, afsus va nadomatlar, qonli fojialarning adabiy bayonlari yuzaga keldi. Bu qonli fojiali manzaralar ijodkorlar qalbini yaraladi; yaralariga tuz sepdi. Ularning so‘zlarida afsus-nadomat paydo bo‘ldi. Cho‘lpon safarga chiqqan mahallarida “Vayronalar orasida” yurdi. Andijondan O‘shga qarab, muallif o‘z ta’b