“Tushunmaydigan odam yo‘q, tushuntira olmaydigan rahbarlar bor” – Samarqand viloyati hokimi Erkinjon Turdimov bilan suhbat

– Erkinjon aka, avvalo, ma’naviyat tushunchasiga lo‘nda izoh bersangiz...

–  Men, avvalo, suhbatimni nufuzli jurnalga munosib ko‘rganliklaringiz uchun minnatdorlik bildiraman. “Lo‘nda” degan so‘zni juda o‘rnida ishlatdingiz, negaki soatlab gapirganimizda ham ma’naviyat tushunchasining izohi tugamaydi. Bu haqda juda ko‘p yozilgan va gapirilgan. Ammo men olim emasman. Shuning uchun bu tushunchani hayotiy ifodalamoqchiman. Ma’naviyat ichki intizom, ilm, odob va farosatdan iborat.

– Siz tumanda yoki o‘rta ta’lim maktabida ma’naviyat targ‘ibotchisi lavozimida faoliyat yuritsangiz qanday ish uslubini yo‘lga qo‘ygan bo‘lardingiz? Umuman, ma’naviyat vakili qanday bo‘lishi kerak, deb o‘ylaysiz?

– Biz o‘rta maktabda o‘qigan vaqtimizda bu ishga sinf rahbarlari, ko‘pincha adabiyot muallimlari yetakchilik qilishardi. Tadbirlarda ishtiyoq bilan qatnashardik. She’r o‘qiganlarim, xor safida ashula aytganlarim, dramatik sahnalarda qatnashganlarim hamon esimda. Aksariyat hollarda badiiy qahramonlar vositasida yaxshi odamlarga nisbatan biz, yoshlarda havas uyg‘otilgan. Yana bir narsa – muallimlarning shaxsiy ibrati ham biz uchun ma’naviyat sabog‘i bo‘lgan. Ular maktab hududini obodonlashtirishda biz bilan bab-baravar ishtirok etardi. Shu sababli atrofdagi daraxt, gul va nihollarni payhon qilishdan uyalardik, butun sinf bilan darsdan so‘ng xonani chinnidek tozalardik, yozgi ta’til vaqtida maktabimiz uchun g‘isht quyardik.

Aytganday, tozalik komissiyasining raisi bizning kiyimlarimizdan tortib, aftu angorimiz, hatto tirnog‘imizgacha nazoratdan o‘tkazib turardi.

Iloji boricha muallimimizdan tanbeh eshitmaslikka intilarlik. Dakki olgan kunimiz esa ota-onamizdan uyalib turardik, ularga bildirmaslikka intilardik.

Bugun esa... Tadbirlar faqat sanalarga bag‘ishlab o‘tkazilyapti. Badiiy kitoblar, badiiy filmlar muhokamasi deyarli yo‘q.

Maktablarda ma’naviyat tadbirlari o‘tkazilmayapti, demoqchi emasman. Biroq, ularning tarbiyaviy ta’siri kam sezilyapti. Chunki bu tadbirlarga ko‘pincha bir xil toifadagi o‘qituvchi va o‘quvchilar jalb etiladi. Shuning uchun men hokim sifatida rahbarlarimizni, umuman ziyolilarimizni doimo o‘z maktabiga borishga, avvalo, muallimlarni qo‘llab-quvvatlashga, jonli uchrashuvlar o‘tkazishga chorlayman. Nazarimda, maktabdagi ma’naviy tadbirlarga bolalarni oiladan tayyorlash kerak. Biz ota-onalarni, ayniqsa otalarni maktabdagi jarayonlarga ko‘proq jalb etish mexanizmini yaratishimiz kerak. Bundan tashqari, ma’naviy tadbirlar nomiga emas, balki ehtiyoj tufayli o‘tkazilishi zarur. Umuman, men maktabdagi ma’naviyatga mas’ul kishining asosiy vazifasi uning o‘z burchiga sidqidildan yondashishida, har qanday gap-so‘zlardan qat’iy nazar, ishini dadil va muntazam olib borishida, deb tushunaman.

O‘rta ta’lim maktabida ma’naviyat targ‘ibotchisining obro‘-e’tibori, shaxsiy ibrati uning asosiy ishining 60 foizini tashkil etadi. Bugun ma’ruzalar vaqti o‘tdi. Bolalarni aniq, real hayotga ishontirish, ularni fikrlashga, tafakkur qilishga o‘rgatish payti keldi. Maktablarda faoliyat ko‘rsatuvchi bahs-munozara klublarining ham davri kelganga o‘xshaydi. Zero, yangicha ta’lim tizimining talabi ham shu.

– “Xalqimizning juda boy ma’naviy merosi bor!”. Bu gapni doim ishlatamiz. Bu chin gap aslida. Ammo bu meros nimalardan iborat, uni biz bugun qanday istifoda etyapmiz? Bu jarayondan qoniqasizmi?

– Bu savolingiz o‘rinli. Shaxsan o‘zim joylarga borganimda keksa-yu yoshdan, ayniqsa talaba va o‘quvchilardan, eng avvalo, ulug‘larimizning meroslari haqida so‘rayman. Aksariyat odamlarimizda bu haqda yuzaki tushuncha bor, xolos. Hatto yoshi katta ziyolilarimiz ham asl ma’naviy meros haqida talab darajasida bilimga ega emas.

Mana oddiy misol, Samarqandda Komilxon Kattayev degan zahmatkash matnshunos bor. Keyingi ikki yil ichida u viloyatimiz hududidagi o‘ndan ziyod buyuk allomalar merosini o‘rganib chiqdi, biz bu ishlarni kitob holida chop ettirdik. Katta olimlarimiz uchun ham bu ma’lumotlar yangilik bo‘ldi. Yoki Bahodir Yalangto‘sh haqida drama yozildi va o‘zimizning teatrda sahnalashtirildi. Birinchi bo‘lib o‘zim, oila a’zolarim bilan borib ko‘rdim. Butun viloyat ziyolilari bu sahna asarini tomosha qildi va XVI asrda Samarqandga amirlik qilgan bu ulug‘ shaxsning juda katta bunyodkorlik ishlaridan, xususan, Siyob bozorini yangi joyda barpo etganidan, Nodir Devonbegi madrasasi, Sherdor va Tillakori madrasalarini qurganidan ko‘pchilik xabardor bo‘ldi. Darvoqe, Bahodir Yalangto‘sh haqida kino ijodkorlari shu kunlarda badiiy filmni suratga olishyapti.

Ajdodlar merosini, albatta, har bir soha mutaxassisi alohida o‘rganishi mumkin. Lekin hammamiz uchun bu izlanishlarning katta tarbiyaviy ahamiyati bor. Chunki hamma ma’naviy meroslarga e’tiqodli, iymonli bo‘lish, ilmga intilish, yuksak insoniy fazilatlarga yetishish g‘oyasi singdirilgan.

Mir Alisher Navoiyning “El netib topgay menikim, men o‘zimni topmasam”, degan shoh bayti o‘sha davrdayoq insoniyatni fuqarolik jamiyati talablariga undagan. Nodira esa “Soya paydo bo‘lmag‘ay devorsiz” bayti orqali falsafadagi sabab va oqibat kategoriyasini badiiy ifoda etgan, desam xato qilmayman.

– Ulug‘ ajdodlarimiz bilan faxrlanish, ularning nomini hadeb tilga olaverish ba’zan ayrim odamlarning me’dasiga tegayapti, degan gaplar ham bor. Albatta, ular bilan faxrlanish lozim, lekin ularga mos avlod bo‘lish masalasi hamon dolzarbligicha qolayotgandek...

– To‘g‘risini aytsam, men bu fikringizga unchalik qo‘shilmayman. To‘g‘ri, ba’zi ajdodlarimizni yaxshi bilamiz va ularni tez-tez yod etamiz. Lekin, zamonlar suronlarida unutilgan ajdodlarimiz ham ko‘p. Men Yalangto‘sh Bahodir nomini bejiz keltirmadim. Bu safga Shayboniyxonni ham qo‘shish mumkin. Biz bu kabi tarixda nom qoldirgan juda ko‘plab ulug‘larimizning ismini eshitgan bo‘lsak-da, ularning merosidan bexabarmiz, shu sababli ularning nomlarini kamdan-kam takrorlaymiz. Holbuki, bunday bobolarimizni qanchalik ko‘p bilsak, qaddi